Το ΒΗΜΑ, 07/09/2008

Ανησυχητικά τα αποτελέσματα μιας πρόσφατης μελέτης

The Economist

Οι ψηφιακές βάσεις δεδομένων των επιστημονικών περιοδικών έχουν κάνει ευκολότερη τη ζωή για τους επιστήμονες όσο και τους επιστημονικούς συντάκτες. Δεν χρειάζεται πλέον να πηγαινοέρχονται στις βιβλιοθήκες, να ψάχνουν μέσα σε σκονισμένους τόμους και να κάνουν ουρά για το φωτοτυπικό. Με λίγα «κλικ» του ποντικιού μπορούν να φέρουν μπροστά τους τα έγγραφα που επιθυμούν και ίσως και άλλα που δεν γνώριζαν – την «μακριά ουρά» των πληροφοριών που το Διαδίκτυο καθιστά εφικτή.

Ετσι υποτίθεται ότι λειτουργούν τα πράγματα – ή μήπως όχι; Ο Τζέιμς Εβανς, καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, αποφάσισε να το ερευνήσει. Το συμπέρασμά του, που δημοσιεύεται στο περιοδικό Science αυτού του μήνα, είναι ότι συμβαίνει το αντίθετο. Βρήκε ότι όσο περισσότερα επιστημονικά περιοδικά γίνονται προσβάσιμα online, όλο και λιγότερα άρθρα αναφέρονται στις υποσημειώσεις των επιστημονικών ανακοινώσεων που δημοσιεύονται στα περιοδικά αυτά. Επιπλέον, τα άρθρα αυτά που αναφέρονται ως πηγές, τείνουν να έχουν τα ίδια δημοσιευτεί πρόσφατα. Η «μακριά ουρά» πληροφοριών που ακολουθεί τα δημοσιεύματα, όχι μόνο δεν γίνεται μακρύτερη αλλά περιορίζεται.

• Λίστες πηγών

Ο δρ Εβανς βάσισε την ανάλυσή του σε στοιχεία από λίστες πηγών που συγκεντρώθηκαν από την Thomson Scientific (τμήμα της Thomson Reuters). Σε έναν κόσμο όπου οι ερευνητές οφείλουν να δημοσιεύουν ή να παραμένουν στην αφάνεια, οι λίστες αυτές έχουν κρίσιμη σημασία. Καταγράφουν πόσο συχνά έχει αναφερθεί ένα άρθρο ως πηγή από άλλα άρθρα, κι έτσι δίνουν ένα μέτρο της επιρροής του. Η έρευνα του δρος Εβανς καλύπτει 6.000 από τα πιο έγκυρα πανεπιστημιακά έντυπα, μερικά από τα οποία χρονολογούνται από το 1945. Διασταυρώνοντάς τα με μια βάση δεδομένων που αποκαλείται Fulltext Sources Online, μπόρεσε να βρει πότε η καθεμιά από αυτές τις επιστημονικές επιθεωρήσεις έγινε ψηφιακά προσβάσιμη – και κατά πόσο ένα έντυπο είχε αναρτήσει ηλεκτρονικά τα παλαιότερα τεύχη του. Τέλος, αναζήτησε συσχετισμούς ανάμεσα στα δύο αυτά σύνολα.

Εκείνο που ανακάλυψε ήταν ότι, για κάθε επιπλέον έτος προηγούμενων τευχών μιας εφημερίδας προσβάσιμης στο Διαδίκτυο, η μέση ηλικία των άρθρων που αναφέρονται στα δημοσιεύματά της πέφτει κατά ένα μήνα. Διαπίστωσε επίσης μια αύξηση, από τη στιγμή που ένα περιοδικό βρίσκεται στο Διαδίκτυο, του αριθμού των άρθρων που δεν έχουν καμία αναφορά.

• Θα μειωθούν κι άλλο

Εκείνο που προβλέπει είναι ότι, για ένα μέσο επιστημονικό περιοδικό σήμερα, πέντε επιπλέον χρόνια διαθεσιμότητας στο Διαδίκτυο θα προκαλέσουν μια κατακόρυφη πτώση του αριθμού των άρθρων τα οποία παίρνουν μία ή δύο αναφορές – από 600 σε 200 το χρόνο. Αντί λοιπόν να διευρύνει την «ουρά πληροφοριών», η σύγχρονη επιστήμη φαίνεται να εστιάζει σε ένα μικροσκοπικό κομμάτι της.

Το γιατί συμβαίνει αυτό παραμένει ασαφές. Μια εξήγηση μπορεί να είναι ότι η αναφορά εργασιών με τους τίτλους και το όνομα του συγγραφέως τους μόνο, όπως γινόταν στις έντυπες επιστημονικές επιθεωρήσεις, ανάγκαζε τους αναγνώστες να ρίξουν μια βιαστική έστω ματιά σε έργα που δεν σχετίζονταν άμεσα με τα δικά τους – ή ακόμα και ότι η πράξη απλώς της φυλλομέτρησης ενός τόμου μπορούσε να αποκαλύψει απρόσμενους θησαυρούς. Αυτό πιθανόν να οδηγούσε τους ερευνητές να κάνουν ευρύτερες συγκρίσεις και να ενσωματώσουν περισσότερα προγενέστερα αποτελέσματα στις έρευνές τους.

Δεν γνωρίζουμε ακόμα αν αυτή η αλλαγή είναι για καλό ή για κακό. Η ηλεκτρονική αναζήτηση σημαίνει ότι καμιά σχετική επιστημονική εργασία δεν θα μείνει αδιάβαστη, αλλά όταν στενεύεις την έννοια του «σχετικού» κινδυνεύεις να περιορίσεις τη γόνιμη διασταύρωση ιδεών που ενίοτε οδηγεί σε μεγάλα, απρόσμενα βήματα προόδου. Οπως προσφυώς έχει ειπωθεί, ο ειδικός είναι κάποιος που γνωρίζει όλο και περισσότερα για όλο και λιγότερα, έως ότου καταφέρει να γνωρίζει τα πάντα για το τίποτα. Θα ήταν ειρωνεία αν το παγκόσμιο Διαδίκτυο προωθούσε αυτό ακριβώς το είδος επιστημοσύνης. [Η Καθημερινή, 17-08-2008]

Το Διαδίκτυο αύξησε την αναγνωσιμότητα αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον δημοσιογράφο

Του Timothy Egan* / International Herald Tribune

Στην εφημερίδα όπου έπιασα την πρώτη μου δουλειά ως ρεπόρτερ υπάρχουν σ’ έναν τοίχο της εισόδου τα λόγια του Τόμας Τζέφερσον που σε όλους τους Αμερικανούς δημοσιογράφους αρέσει να επαναλαμβάνουν όταν γιορτάζουμε την Ημέρα της Ανεξαρτησίας: «Αν ήμουν υποχρεωμένος να αποφασίσω αν θα έπρεπε να έχουμε κυβέρνηση χωρίς εφημερίδες ή εφημερίδες χωρίς κυβέρνηση, δεν θα δίσταζα ούτε στιγμή να προτιμήσω το δεύτερο».

Βέβαια, ο Τζέφερσον είχε πει επίσης ότι οι μόνες αξιόπιστες αλήθειες στις εφημερίδες είναι οι μικρές αγγελίες και ότι ήταν πιο ευτυχισμένος όταν δεν διάβαζε εφημερίδες. Οσον αφορά όμως το περίφημο ρητό του, δεν είναι μυστικό για κανέναν ότι πλέον βαδίζουμε προς το πρώτο σκέλος του διλήμματος που αναφέρει. Και όποιος χαίρεται για την κατάρρευση της βιομηχανίας του Τύπου θα πρέπει να σκεφτεί γιατί ο Τζέφερσον παραμέρισε την απέχθειά του για το δηλητήριο και την ανοησία των εφημερίδων προς χάρη της γενικότερης αρχής ότι οι υγιείς δημοκρατίες χρειάζονται ενημερωμένους πολίτες.

Τον περασμένο Ιούνιο, σχεδόν 1.000 θέσεις εργασίας χάθηκαν στις αμερικανικές εφημερίδες, ο πιο αιματηρός έως τώρα μήνας μιας χρονιάς στη διάρκεια της οποίας πολλές εφημερίδες αγωνίζονται για την επιβίωσή τους. Πλούσιες πόλεις των ΗΠΑ, όπως το Σαν Φρανσίσκο, δεν μπορούν πλέον να υποστηρίξουν μια επικερδή καθημερινή εφημερίδα. Αρθρογράφοι, ρεπόρτερ, συντάκτες, γελοιογράφοι και φωτογράφοι που ζωντάνεψαν την καθημερινή αφήγηση μιας πόλης ή μιας περιοχής σαρώνονται στο περιθώριο. Ο,τι ξεκίνησε ως συγχώνευση ή εξαγορά πάει να καταλήξει σε κλείσιμο ή χρεοκοπία.

• Οι αναγνώστες αυξάνονται

Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο: Ολα αυτά τα κακά νέα έρχονται σε μια εποχή όπου το αναγνωστικό κοινό πολλών εφημερίδων ποτέ δεν ήταν μεγαλύτερο. Το Ιντερνετ μπορεί να σκοτώνει την εφημερίδα όπως την ξέρουμε, αλλά επιτρέπει σε μερικές εφημερίδες να δεκαπλασιάσουν την αναγνωσιμότητά τους.

Εκείνοι που επιχαίρουν για τον βαρύ τραυματισμό που βιώνουν οι εφημερίδες, λέγοντας ότι τον προκάλεσαν οι ίδιες επειδή ήταν υπερβολικά φιλελεύθερες, υπερβολικά συντηρητικές, υπερβολικά μπανάλ –διαλέγετε και παίρνετε– κάνουν μεγάλο λάθος. Ο κόσμος δεν έχει εγκαταλείψει αυτές τις περίπλοκες και αντιφατικές περιλήψεις της συλλογικής μας ύπαρξης. Ούτε κατά διάνοια.

Αν μετρήσουμε την επιρροή τους καθαρά με βάση τον αριθμό των αναγνωστών τους σε όλες τις μορφές στις οποίες είναι διαθέσιμες, πολλές εφημερίδες ποτέ άλλοτε δεν ήταν τόσο επιτυχημένες. Οι ιστοσελίδες των εφημερίδων προσέλκυσαν πάνω από 66 εκατομμύρια αναγνώστες το πρώτο τρίμηνο του 2008 — ένα ρεκόρ και μια αύξηση 12% μέσα σε ένα χρόνο σύμφωνα με την ανάλυση του Nielsen Online. To 40% των χρηστών του Ιντερνετ επισκέπτεται ιστοσελίδες εφημερίδων. Ενας επισκέπτης, βέβαια, είναι κάτι διαφορετικό από έναν αναγνώστη, αλλά το στοιχείο αυτό αποτελεί ένα μέτρο επιλογής.

• Ξεπερασμένο καλούπι

Το Διαδίκτυο είναι το μέλλον. Ομως, επειδή η online διαφήμιση αποτελεί μόνο το 10% των συνολικών διαφημιστικών εσόδων, οι εφημερίδες υφίστανται οικονομική αιμορραγία. Στη σημερινή της μορφή, και ακόμα και στην καλύτερη προοπτική της που μπορούμε να προβλέψουμε, η διαδικτυακή εφημερίδα δεν μπορεί να φέρει αρκετά χρήματα για να διατηρήσει επαρκές δημοσιογραφικό δυναμικό στις μεγάλες εφημερίδες. Υπάρχει κρίση επιχειρηματικού μοντέλου, όπως λένε εδώ και αρκετά χρόνια. Οι μυλόπετρες του καπιταλισμού συντρίβουν ένα ξεπερασμένο καλούπι. Κάτι καινούργιο θα εμφανιστεί, που θα συνδυάζει την έντυπη και την ψηφιακή έκδοση.

Στο μεταξύ, οι ρεπόρτερ των εφημερίδων έχουν έτοιμη τη φωτογραφική τους μηχανή, κουβαλάνε το λάπτοπ τους, πατάνε τα κουμπιά στο κασετόφωνο, ανοίγουν και το σημειωματάριό τους και προσπαθούν φιλότιμα να καλύψουν ένα ρεπορτάζ που τώρα χρειάζεται να παρουσιαστεί σε τρία διαφορετικά «φορμά», αν όχι περισσότερα.

Ποια άλλη εναλλακτική δυνατότητα υπάρχει; Είναι πιθανόν κάποιοι πολιτικά ευαίσθητοι μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί να καταλήξουν να έχουν στην ιδιοκτησία τους μια-δυο μεγάλες εθνικές εφημερίδες, και να τις διαχειρίζονται σαν ιδρύματα εξασφαλίζοντας την επιβίωσή τους. Αυτό όμως είναι πολύ περιορισμένη λύση, που θα πάσχει από προβλήματα ελέγχου και ευελιξίας, και δεν πρόκειται να καλύπτει την επικαιρότητα και τις ειδήσεις τοπικού ενδιαφέροντος.

• Χωρίς δημοσιογράφους;

Η άλλη απάντηση είναι «αντίο, και τι έγινε;» Δείτε τα νούμερα που δημοσιεύονται αυτό τον καιρό για τη βιομηχανία αυτοκινήτων, με την Τζένεραλ Μότορς να διολισθαίνει προς τη χρεοκοπία. Επιπλέον, υπάρχει μπόλικο κουτσομπολιό, πολιτικός σχολιασμός και ενίοτε εύστοχες αναλύσεις σε ιστοσελίδες όπως το Drudge Report ή το The Huffington Post – παρότι στηρίζονται στην πλάτη ειδησεογραφικών πρακτορείων και άλλων παραδοσιακών μονάδων συλλογής πληροφοριών. Κάποια μέρα, όχι πολύ μακριά από τώρα, αυτά τα διαδικτυακά περίπτερα θα καταλάβουν ότι δεν μπορούν να παράγουν δημοσιογραφία χωρίς δημοσιογράφους και ότι μια μηχανή ψηφιακής αναζήτησης δεν μπορεί να αντικαταστήσει έναν περίεργο ρεπόρτερ.

Και πόσα χρήματα βγάζουν οι περισσότεροι συνεισφέροντες στο Huffington Post; Απολύτως τίποτα. «Δεν πληρώνουμε, δεν είναι αυτό το οικονομικό μας μοντέλο», όπως έχει πει ο συνιδρυτής του, Κεν Λέρερ. Από τη χαμηλή αμοιβή στη μηδενική αμοιβή – αυτή είναι η Νέα Δημοσιογραφία σε μια επιχείρηση που αποκαλεί τον εαυτό της «διαδικτυακή εφημερίδα». Ναι, κάποιοι από τους ανθρώπους που συνεισφέρουν τα πονήματά τους στην ιστοσελίδα του Huffington Post μπορεί να είναι διατεθειμένοι να δουλεύουν δωρεάν. Αυτό όμως είναι, τουλάχιστον, αντιαμερικανικό.

Πριν από πολλά χρόνια ήμουν μέλος του συνδικάτου χαλυβουργών, και έχω επίσης δουλέψει σε λιμάνια. Αν κάποιος από τους παλιούς συναδέλφους μου άκουγε τώρα ότι ανήκω σε έναν επαγγελματικό κλάδο που ζητάει από τους ανθρώπους να δουλεύουν δωρεάν, θα έβαζε τα γέλια. Και αν συνήθιζε να διαβάζει το Huffington Post, πιθανότατα θα σταματούσε. Η «προοδευτική» ιδεολογία για την οποία τόσο συχνά καυχάται η ψηφιακή εφημερίδα, δεν περιλαμβάνει, φαίνεται, την αρχή της αξιοπρεπούς αμοιβής για τους συντάκτες της. Θα μπορούσε έτσι η δημοσιογραφία να απομείνει στα χέρια μιας ταξιαρχίας γραφιάδων που να «καλύπτουν» τις εναπομένουσες καθημερινές εφημερίδες δουλεύοντας σπίτι με τις πιτζάμες τους, χωρίς ποτέ να χρειαστεί να συναντηθούν και να πιάσουν κουβέντα μ’ έναν αστυνομικό, ένα συνήγορο υπεράσπισης ή μια απελπισμένη οικογένεια σε καταφύγιο του Ερυθρού Σταυρού μετά από κάποια πυρκαγιά ή πλημμύρα.

• Με στυλ και πνεύμα

Εκείνο που θα ήθελα φέτος, καθώς στην Αμερική διανύουμε άλλη μια προεκλογική εκστρατεία, είναι να ζητήσω από τους αναγνώστες να μη βλέπουν τις εφημερίδες απλώς σαν άλλη μια παράπλευρη απώλεια στον πόλεμο των μπίζνες. Σίγουρα, οι ρεπόρτερ μπορεί ενίοτε να γράφουν ηλιθιότητες και να αφηγούνται βλακώδεις ιστορίες. Αλλά, στις καλύτερες μέρες της, μια εφημερίδα είναι ένα θαύμα στυλ και πνεύματος, με σπουδαίες ειδήσεις σε μονόστηλα και εφήμερες δηλώσεις σε πρωτοσέλιδα, ένα ημερολόγιο των πράξεών μας.

Είναι πιθανόν να αποδείξουμε ότι τελικά δεν συμφωνούμε με την προτίμηση του Τζέφερσον. Πιθανόν ένα έθνος να μπορεί να λειτουργήσει χωρίς εφημερίδες. Τότε όμως θα είναι μια συνομοσπονδία χοντροκέφαλων. [Η Καθημερινή, 17-08-2008]

• * Ο Τίμοθι Ιγκαν έχει εργαστεί επί 18 χρόνια στους New York Times, πρώτα ως ανταποκριτής της περιοχής Βορειοδυτικού Ειρηνικού και κατόπιν ως οικονομικός ρεπόρτερ.

Οι νέοι αναζητούν αξιοπιστία

Οι εφημερίδες και το ραδιόφωνο παραμένουν πρώτα σε αξιοπιστία μεταξύ των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, για τους Έλληνες. Το ραδιόφωνο παραμένει το πιο έγκυρο μέσο, σύμφωνα με έρευνα της Focus Βari που πραγματοποιήθηκε τον Μάρτιο σε όλη τη χώρα, σε άνδρες και γυναίκες από 13 έως 70 ετών. Το 56,5% του πληθυσμού δήλωσε ικανοποίηση από τους ραδιοφωνικούς σταθμούς και μόνο το 15,6% εξέφρασε αρνητική άποψη. Ποιοι ακούν και εκτιμούν περισσότερο το ραδιόφωνο; Οι ηλικίες 25-44 ετών, δηλαδή το κοινό που θεωρείται και πιο δυναμικό- μια μεγάλη επιτυχία των ερτζιανών. Εντυπωσιακό είναι ότι ακόμη και το μικρότερο ποσοστό που παρατηρείται στις ηλικίες 18-24 ξεπερνά το 50%. Σημαντικός είναι και ο βαθμός ικανοποίησης για τις εφημερίδες, καθώς φθάνει το 54,9% του πληθυσμού. Η ηλικιακή ομάδα που δηλώνει την πιο ένθερμη υποστήριξη στο μέσο είναι όσοι βρίσκονται μεταξύ 25 και 34 ετών, και ακολουθούν οι ομάδες 18-24 και 35-44.

Αυτά είναι ιδιαίτερα καλά στοιχεία για την έντυπη δημοσιογραφία και έρχονται να επιβεβαιώσουν τα πρόσφατα αποτελέσματα έρευνας που πραγματοποίησε η Παγκόσμια Ένωση Εφημερίδων (WΑΝ), σύμφωνα με τα οποία οι εφημερίδες μπορούν να κερδίσουν υψηλότερη θέση στις προτιμήσεις πολιτών ηλικίας 15 έως 29 ετών, αρκεί οι υπεύθυνοί τους να θέσουν σαφείς στόχους και να τους ακολουθούν με συνέπεια. Η έρευνα που έγινε σε δείγμα 3.500 ανθρώπων σε ΗΠΑ, Φινλανδία και Ολλανδία δείχνει ότι οι νέοι ενδιαφέρονται για τις ειδήσεις και αξιολογούν ως σημαντική την αντικειμενική πληροφόρηση. [Τα Νέα, 12/07/2008]