RSS

Category Archives: Αναστασάκος Γιάννης

Είκοσι χρόνια αλλαγές με την ιδιωτική ΤV

  • Πόσο έχουν αλλάξει οι τηλεοπτικές συνήθειες των τηλεθεατών τα τελευταία 20 χρόνια;

Εχουν διανύσει τόσο δρόμο όσο και οι αλλαγές στη ζωή μας, που σταδιακά ή και απότομα συντελέσθηκαν στα 20 χρόνια. Η τηλεόραση αναδείχθηκε αναμφισβήτητα ως το κατ΄ εξοχήν μέσο (medium) της μετάβασης στις παγκοσμιοποιημένες ανοικτές κοινωνίες του σήμερα. Δηλαδή έχει τον ίδιο λειτουργικά ρόλο που είχε το βιβλίο με τον διαφωτισμό και τη συγκρότηση των εθνικών κρατών ή οι εφημερίδες στον «σύντομο» και «κοινωνικό» 20ό αιώνα.

Αυτή η μετάβαση της 20ετίας χαρακτηρίζεται από ριζικές τεχνολογικές και κοσμογονικές πολιτικές αλλαγές που αποτελούν κινητήριες δυνάμεις και συνολικό πλαίσιο για την προσαρμογή των ατόμων ή των υποσυστημάτων όπως η οικογένεια στις νέες συνθήκες. Ετσι αξίες και συνήθειες, αισθητική και πρότυπα μετασχηματίζονται.

Οι τεχνολογικές αλλαγές, με αποκορύφωμα το Ιnternet, δεσπόζουν στην 20ετία που δικαίως αποκαλείται «εικοσαετία των μπάιτς». Ας θυμηθούμε ότι, το 1989, το φαξ αποτελούσε ύστατη νεωτερικότητα, κινητά τηλέφωνα, υπολογιστές, ψηφιακές γενικά υπηρεσίες και φυσικά Ιnternet ήταν άγνωστες λέξεις. Αντίστοιχα στο σπίτι το 65% των τηλεοράσεων δεν είχε τηλεκοντρόλ και το video ήταν πρόσφατη ανακάλυψη που συμπλήρωνε, στο ειδικό τραπεζάκι της στη μέση του σαλονιού, τη μοναδική κατά κανόνα τηλεοπτική συσκευή του σπιτιού. Ανύπαρκτα επίσης τα CD, DVD, ψηφιακοί δέκτες, αποκωδικοποιητές, recorders, home cinema, συσκευές 100 ιντσών, επίπεδες οθόνες, οι πολλές οθόνες σε κάθε σπίτι στα υπνοδωμάτια και στην κουζίνα.

Oι γεωπολιτικές αλλαγές, με αφετηρία την κατάρρευση του διπολισμού, και αλυσιδωτές αντιδράσεις, από τη δημιουργία ουσιαστικά της πολιτικής ΕΕ και την παγκοσμιοποίηση ως τους πολέμους και τη μετανάστευση, είναι εξίσου συγκλονιστικές. Συγκλονιστικές αλλαγές οι περισσότερες εκ των οποίων βρήκαν το ελληνικό πολιτικό σύστημα ανέτοιμο να τις χειριστεί με αποτέλεσμα να εισβάλουν ανεξέλεγκτα, ταυτόχρονα σαρωτικά και επιφανειακά, επιφέροντας απορρυθμίσεις και ατελείς εκσυγχρονισμούς.

Πρώτο και καλύτερο παράδειγμα αδυναμίας διαχείρισης των αλλαγών, αλλά και έκφρασης της δυναμικής τους η ίδια η τηλεόραση, που το 1989 απελευθερώνεται (τότε η ιδιωτική τηλεόραση ονομαζόταν ελεύθερη) αλλά που ως σήμερα δεν έχει βρει θεσμικό πλαίσιο, δικαιολογώντας έτσι τον χαρακτηρισμό ότι αποτελεί, μετά την οικοδομή και τη χρήση γης, το δεύτερο κύμα αυθαιρέτων στη χώρα. Ετσι απλά χωρίς σχέδιο η τηλεόραση προχώρησε, σαν ένα παιδί χωρίς θεσμούς κοινωνικοποίησης, χωρίς δηλαδή σχολείο και οικογένεια. Προχώρησε και αναπτύχθηκε θεαματικά γιατί ήταν όντως το αποτελεσματικό, γρήγορο και εκφραστικό μέσο των αλλαγών, ο αφηγητής και νοηματοδότης τους, ο καθημερινός σύντροφος στην απάντηση των συνεχών και αναπόφευκτων ερωτημάτων και συναισθημάτων που φέρνει η μετάβαση και η αστάθειά της. Μεγάλωσε και ενηλικιώθηκε παράγοντας σωστά και λάθη, εισάγοντας τον πολιτισμό και την παιδεία της εικόνας μάλλον ασυνείδητα, άλλοτε διδασκόμενη από τα λάθη της σε απευθείας σχέση διαλόγου με τους τηλεθεατές, άλλοτε αδυνατώντας να βγει από τους φαύλους κύκλους που η ίδια εν μέρει δημιούργησε, είτε σαν οικονομική είτε σαν πολιτισμική βιομηχανία. Βασικά χαρακτηριστικά, η πολυφωνία, η υπερβολή στη δραματοποίηση, οι ξαφνικές αλλαγές περιεχομένου με κριτήρια εφήμερα, η χωρίς φειδώ και ανέμελη δωρεάν παροχή περιεχομένου κάθε είδους. Οι δύο μεγαλύτερες αλλαγές που η τηλεόραση έχει επιφέρει στη ζωή μας είναι ο μετασχηματισμός και ο εμπλουτισμός τού τι είναι σημαντικό, καθώς και του τι είναι βίωμα. Η ΤV έβαλε χρώμα στην καθημερινότητα, τη φώτισε σαν σημαντικό γεγονός, άξιο αφήγησης, στη ζωή μας. Εκανε δική της, μεγέθυνε και προέβαλλε την τάση που καλλιεργήθηκε στις αρχές του 1990 κυρίως από τα περιοδικά («Κλικ»), και που ήταν η πρώτη ουσιαστική μεταπολιτευτική προσπάθεια να δοθεί στη ζωή νόημα, πέραν της κομματικής στράτευσης ή της πολιτικής ενασχόλησης. Το «εφήμερο» κυριάρχησε, διέδωσε δική του γλώσσα και πολιτισμό και η ίδια η λέξη άλλαξε νόημα. Στην αρχή μέσω σειρών, όπως οι «Απαράδεκτοι», που «επέτρεψαν» στην περίφημη γενιά του Πολυτεχνείου να φέρονται ως άνθρωποι και όχι σαν φορείς ηρωικών συμβολισμών. Στη συνέχεια με πρωινές και μεσημεριανές εκπομπές που παρουσίασαν και, με την έννοια αυτή, νομιμοποίησαν κοινωνικές, δήθεν παρακατιανές συμπεριφορές- αλλά πόσο χρήσιμες και απαραίτητες-, όπως το κουτσομπολιό, συναισθήματα όπως η ζήλια, ακόμη και ο φθόνος, κοινωνικές πρακτικές όπως ο εμπαιγμός του αδύναμου. Το lifestyle δεν είναι παρά αυτό, η εισαγωγή της έννοιας της απόλαυσης, το δικαίωμα τού να αποδέχεσαι, να λες τα μικρά όνειρά σου και κυρίως να τα βλέπεις χωρίς ενοχές και περιστολές. Μια λυτρωτική διαδικασία εκκοσμίκευσης, νοηματοδότησης της καθημερινότητας, που βέβαια συνάντησε και συναντά σκληρή αντίδραση και επικρίσεις άλλοτε δημιουργικές, αλλά συνήθως απλά οπισθοδρομικές από τα κάθε λογής «ιερατεία»- και είναι πολλά- της χώρας μας. Οι κάθε λογής υπερβολές- και είναι κι αυτές πολλές- που παράγονται καθημερινά στα ελληνικά κανάλια σε τίποτε δεν αναιρούν την αξία των παραπάνω.

Η ΤV επιδρά ριζικά, μαζί με τα κινητά και τελευταία το Διαδίκτυο, στην αντίληψή μας για τον χώρο και τον χρόνο. Καταργεί προαιώνιες βεβαιότητες, ότι δηλαδή για να ζήσεις ένα γεγονός, να το αντιληφθείς αισθητηριακά, πρέπει να είσαι παρών στον χώρο που συμβαίνει, τη στιγμή που διαδραματίζεται. Επειτα από 20 χρόνια τηλεόρασης, το παγκόσμιο χωριό είναι ένα κοινό βίωμα, όπου το εδώ και τώρα, ο χωρόχρονος προσδιορίζεται ακριβώς από τις αισθήσεις του υποκειμένου, όχι από τις πραγματικές χωροχρονικές συνθήκες του γεγονότος. Πολύ περισσότερο όταν ο τρόπος ενημέρωσης από την τηλεόραση στην Ελλάδα, ενισχύει τη δραματοποίηση και δημιουργεί ευνοϊκό συναισθηματικό πλαίσιο για την αποδοχή του ότι αυτό που βλέπω «συμβαίνει τώρα». Ετσι, η βασική υποστασιακή ανάγκη της ενημέρωσης ώστε το άτομο να ανήκει, ικανοποιείται κάπως «ακίνητα» από την πολυθρόνα. Ομως σ΄ αυτόν τον διαμεσολαβημένο χωρόχρονο, τα συναισθήματα γεννιούνται, οι σκέψεις παράγονται και το βίωμα δημιουργείται από την εικόνα της βομβαρδισμένης γέφυρας, του πρόσφυγα με το χαρακωμένο πρόσωπο αλλά και του γκολ του μαγνητοσκοπημένου αγώνα. Τα αποτελέσματα αυτής της νέας συνθήκης περιγράφονται από τα ακραία τους ενδεχόμενα: ο μέσος τηλεθεατής απορροφά πολλαπλάσια γεγονότα, παράγει πολλαπλάσιες αντιδράσεις από αυτές που θα του επέτρεπε η συμπαρουσία και ταυτοχρονία στην τέλεση γεγονότων, δηλαδή συνηθίζει σε υψηλό επίπεδο συγκινήσεων, εθίζεται και ζητεί όλο και περισσότερο ή διαφορετικό, πιο γρήγορα, πιο συχνά. ΄Η, αντίθετα, κουράζεται, αισθάνεται κοντά στα βιολογικά του όρια και αποζητεί πιο ήσυχους ρυθμούς, λιγότερη αδρεναλίνη, τόσο στον αριθμό των γεγονότων όσο και στον τρόπο αφήγησής τους.

Κύρια συνέπεια είναι, ανεξαρτήτως στάσης που υιοθετείται, το κοινό λεγόμενο αίσθημα να τείνει όλο και περισσότερο να διαμορφώνεται βάσει του τηλεοπτικού χρόνου, να ζητεί δηλαδή η πολιτική και κοινωνική ζωή, η δικαιοσύνη και γενικά η λήψη αποφάσεων να κινούνται με ταχύτητες τηλεοπτικής αμεσότητας. Το ζήτημα αυτό ουσιαστικά αλλοιώνει τις βασικές ρυθμιστικές σχέσεις των εξουσιών των συγχρόνων δημοκρατιών, προκρίνοντας την εκτελεστική εξουσία σε βάρος των άλλων δύο. Από όλη τη φιλολογία περί διαπλοκής και θεωριών συνωμοσίας που ακούμε 20 χρόνια τώρα στην Ελλάδα για τη σχέση τηλεόρασης και πολιτικής, νομίζω ότι χρειάζεται να σκύψουμε σοβαρά στο παραπάνω. Το πρωθυπουργικό μονοπώλιο χωρίς ουσιαστικά θεσμικά αντίβαρα, που κυριαρχεί στην πολιτική μας ζωή, νομίζω ότι δεν είναι παρά η απτή έκφραση του φαινομένου που αναλύθηκε.

  • Από την οικογενειακή στην ατομική τηλεθέαση

Μια σύντομη αναφορά στις σημερινές τάσεις όχι μόνο της τηλεόρασης, αλλά της κάθε οθόνης που αναμεταδίδει ήχο και εικόνα. Το 1989 εντελώς, αλλά σε μικρότερο βαθμό και το 1995 ακόμη και το 2005, γύρω από την αρχικά μοναδική τηλεόραση του σπιτιού η ενήλικη οικογένεια μαζεύεται για να δει βραδινές ειδήσεις και τα παιδιά συμπληρώνουν μετά την εικόνα στην παρακολούθηση των αγαπημένων σειρών. Το τηλεκοντρόλ γίνεται προοδευτικά μέσο εξουσίας λόγω ζάπινγκ και αιτία ενδοοικογενειακού τσακωμού. Σε κάθε περίπτωση η οικογένεια είναι εκεί, παρούσα και δυνατή, εξελίσσοντας δεσμούς και αξίες με τη συζήτηση και τον αναστοχασμό των αλληγορικών αφηγήσεων των σειρών. Προοδευτικά η κατάσταση αλλάζει. Οι οθόνες στο σπίτι αυξάνονται, η οικογενειακή τηλεθέαση μειώνεται, αλλά η ατομική αυξάνεται, οι τηλεοπτικοί οικογενειακοί δεσμοί χαλαρώνουν. Ωσπου σήμερα πια, ο προ 20ετίας, τότε νέος πολιτισμός της εικόνας να έχει εξελιχθεί ηλικιακά διχοτομικά, με τους «άνω των 45» να επιμένουν τηλεοπτικά και μαζί και τους νεότερους να μοιράζονται ή και να προτιμούν μόνοι youtube, itunes, facebook, τα ολοένα αυξανόμενα προϊόντα διαδικτυακής ψηφιακής εποχής. Σε κάθε περίπτωση ο καθένας στο σπίτι έχει την ή τις οθόνες του, μικρές ή μεγάλες, και πορεύεται αντίστοιχα και αυτόνομα. Να το πούμε απλά. Η ζωή ιδιωτικοποιείται γιατί οι ψηφιακές συλλογικότητες και τα δίκτυα ανθούν, η τηλεθέαση και η γενικότερη παρακολούθηση ηχητικών και εικονικών περιεχομένων εξατομικεύεται.

  • Ο κ. Γιάννης Αναστασάκος είναι πρόεδρος της ΑGΒ.
 

Ετικέτες: