RSS

Category Archives: Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Τύπου

Πανόραμα του ελληνικού Τύπου. Τα έντυπα και τα πρόσωπα που σημάδεψαν μια διαδρομή δύο αιώνων (1784 – 1974)

  • «Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Τύπου (1784-1974). Εφημερίδες, Περιοδικά, Δημοσιογράφοι, Εκδότες». Επιμέλεια: Λουκία Δρούλια – Γιούλα Κουτσοπανάγου. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, 2008. Τόμοι τέσσερις. Σελ. 541+688+597+583. Εικ.

Ισως το πιο απρόβλεπτο λήμμα στην «Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Τύπου», που εκδόθηκε πρόσφατα, αποτέλεσμα κόπου πολύχρονου αλλά και μεθοδικού, έχει τον τίτλο «Αλύγιστος»: Πρόκειται για εφημερίδα χειρόγραφη, και μάλιστα γραμμένη όχι από ένα χέρι αλλά από αρκετά, αφού τα τρία σωζόμενα φύλλα αποκαλύπτουν ποικιλία γραφικών χαρακτήρων, η οποία εκδιδόταν από τους πολιτικούς κρατουμένους της Λέσβου, στα χρόνια 1945-1946. Το πάθος της γραφής και της ανακοίνωσης δεν ανακαλύφθηκε βέβαια τώρα, με τα σάιτ, τα μπλογκ και τα φέισμπουκ, κι ένας πολιτικός κρατούμενος έχει ζωτική την ανάγκη να ανοίξει μια μικρή έστω ραγισματιά στο καθεστώς της ανελευθερίας. Κι ας μη φανεί παράδοξο μέσα στο παράδοξο το γεγονός ότι ο «Αλύγιστος» είχε βέβαια το κύριο πολιτικό του άρθρο, αλλά η υπόλοιπη ύλη του ήταν χιουμοριστικά προσανατολισμένη: τέτοιο, παραμυθητικό σαρκαστικό, είναι το φιλελεύθερο πνεύμα των κατοίκων της Λέσβου, διανοουμένων, λογοτεχνών και μη, όπως διαφαίνεται και στις νοστιμότατες στιγμές του που έχει απαθανατίσει ο Ασημάκης Πανσέληνος στο πεζογράφημά του «Τότε που ζούσαμε».

  • Η δωρεά του Διδότου

Από την άλλη, πόσες μπορεί να είναι οι «Αλήθειες»; Δέκα, τουλάχιστον δέκα (εν αντιθέσει με την «Πράβντα», που δεν μπορούσε να είναι παρά μία και μοναδική), αν κρίνουμε από τον αριθμό των εφημερίδων με τον συγκεκριμένο τίτλο που έχουν εκδοθεί απανταχού της Ελλάδας, ή μάλλον όπου κι αν βρίσκονταν Ελληνες· μία από τις «Αλήθειες» άλλωστε είχε εκδοθεί στα χρόνια 1924-1925 στη μετεπαναστατική Ρωσία, στο Κρασνοντάρ της Αυτόνομης Ελληνικής Περιοχής με έδρα την Κρίσμκαγια. Πολλές, λοιπόν, οι «Αλήθειες», περίπου όσες και τα κόμματα, οι φορείς ή οι εκδότες που κατά περιόδους φρονούν ότι τυγχάνουν οι αποκλειστικοί ιδιοκτήτες και κήρυκές της.

Τέτοιες, μικρές αλλά σημαντικές ειδήσεις αποθησαυρίζει αμέτρητες η «Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Τύπου», ψηφίδες όλες τους για να αναστοιχειοθετηθεί μια μακρά διαδρομή, στη διάρκεια της οποίας οι εφημερίδες, πάμπολλοι τίτλοι, άναψαν κι έσβησαν, προλαβαίνοντας να υπηρετήσουν όχι μόνο προσωπικές ή συλλογικές φιλοδοξίες, φιλολογικές ανησυχίες, οικονομικές ορέξεις, διαφωτιστικές ή και προσηλυτιστικές διαθέσεις, αλλά και ιερούς σκοπούς. Kαι ποιος σκοπός ιερότερος από την Επανάσταση του 1821, όπως τον υπηρέτησαν τα «Ελληνικά Χρονικά» στο Μεσολόγγι, που είχαν αρκετά μεγάλη κυκλοφορία, και ο «Φίλος του Νόμου» στην Υδρα, η «εφημερίδα του Αγώνα με τη μεγαλύτερη αντοχή στο χρόνο», που από τον Μάιο του 1824 κι έπειτα τυπωνόταν στο πιεστήριο που είχε δωρίσει στους Υδραίους ο σπουδαίος Γάλλος εκδότης Αμπρουάζ Φιρμέν-Ντιντό, φίλος του Αδαμάντιου Κοραή και των Ελλήνων, ο μάλλον αδιάγνωστος πια Διδότος της αθηναϊκής οδού.

Σημείωσα ήδη ότι η «Εγκυκλοπαίδεια» υπήρξε καρπός πολύχρονου κόπου. Για την ακρίβεια χρειάστηκαν δεκατρία χρόνια, αφού το σχετικό πρόγραμμα στο Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών ξεκίνησε το 1995. Δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Δεν ήταν μόνο το μεγάλο χρονικό διάστημα που έπρεπε να διερευνηθεί ενδελεχώς (δύο αιώνες παρά μία δεκαετία, με αφετηρία το 1784, οπότε εκδόθηκε η πρώτη ελληνική εφημερίδα στη Βιέννη, και κατάληξη το 1974 της μεταπολίτευσης, οπότε πολλά αλλάζουν στον Τύπο). Ηταν επιπλέον η ανάγκη για εμπλουτισμό, με την αναζήτηση και του έσχατου τεκμηρίου, κυρίως δε για αλλεπάλληλους συστηματικούς ελέγχους των 2.300 λημμάτων, τα οποία συνοδεύονται από 1.600 φωτογραφίες.

  • 2.300 λήμματα

Από το σύνολο των λημμάτων, τα 1.600 αφορούν έντυπα (εφημερίδες και περιοδικά), της Ελλάδας αλλά και της διασποράς, νόμιμα και παράνομα, πολλά από τα οποία είναι δυσεύρετα πια. Το περιεχόμενό τους καλύπτει ένα τεράστιο φάσμα: είναι πολιτικά, οικονομικά, φιλολογικά, αθλητικά, καλλιτεχνικά, επιστημονικά, παιδικά, θρησκευτικά, γυναικεία, παιδαγωγικά, επαγγελματικά… Η επιθυμία να τιμηθεί τω όντι ο τίτλος Εγκυκλοπαίδεια μάκρυνε το χρόνο παραγωγής αλλά σίγουρα πλούτισε το έργο· εκείνη η «μακρά πνοή», που την ακούμε συχνά-πυκνά από τους πολιτικούς, αλλά σπάνια τη βλέπουμε, είναι ολοφάνερη στις 2.400 σελίδες μεγάλου σχήματος της «Εγκυκλοπαίδειας του Ελληνικού Τύπου» τόσο ως προς την προετοιμασία της όσο και ως προς τον έγκυρο και ανθεκτικό καρπό που προσφέρεται τελικά στον αναγνώστη, ειδικό και μη.

Μια τέτοια δουλειά δεν θα μπορούσε παρά να είναι συλλογική (και τη συλλογικότητα την ακούμε συχνά-πυκνά σαν υπόσχεση, πλην…). Η δωδεκαμελής Επιστημονική Ομάδα Προγράμματος, απαρτιζόμενη από ιστορικούς, φιλολόγους και δημοσιογράφους, με επιστημονική υπεύθυνη τη Λουκία Δρούλια και συντονίστρια τη Γιούλα Κουτσοπανάγου, πλαισιώθηκε από επιτελείο 340 συνεργατών (ανάμεσά τους ιστορικοί, αρχειονόμοι, βιβλιοθηκάριοι, δημοσιογράφοι, μελετητές της τοπικής ιστορίας). Της καθαρά εγκυκλοπαιδικής ύλης προηγούνται κείμενα της Αικατερίνης Κουμαριανού, της Νάσης Μπαλτά, του Γιάννη Γιαννουλόπουλου, της Δέσποινας Παπαδημητρίου, της Γιούλας Κουτσοπανάγου και του Ριχάρδου Σωμερίτη, στα οποία εξετάζεται συνοπτικά η γέννηση του ελληνικού Τύπου, η εκδοτική έκρηξη του 19ου αιώνα (μην ξεχνάμε την προτροπή του Κοραή στους συμπατριώτες του να προχωρήσουν στην έκδοση εφημερίδων), οι μεταπολεμικοί «νέοι τρόποι στον πολιτισμό του εντύπου» και η κατάσταση από το 1974 και έπειτα. Στα ωφέλιμα Παραρτήματα με τα οποία κλείνει ο τέταρτος τόμος, πριν από το Ευρετήριο και το φωτογραφικό ένθετο, παρατίθενται σύντομα ιστορικά των Ενώσεων Τύπου, περίγραμμα της περί Τύπου νομοθεσίας καθώς και η σχετική βιβλιογραφία.

Η «Εγκυκλοπαίδεια» εκδίδεται σε μια «ηλεκτρονική εποχή» η οποία σε ορισμένους προκαλεί ανησυχία για το μέλλον της επί χάρτου και διά χάρτου δημοσιογραφίας. Αλλά η κρίση στον Τύπο δεν οφείλεται στο καινούργιο αδελφάκι του, το ψηφιακό. Προϋπήρχε, όσο κι αν το κρύβαμε μέσα στο αμπαλάζ των «δώρων». Το αν θα χρειαστεί λοιπόν να συνταχθεί κάποια στιγμή και πέμπτος και έκτος τόμος, το αν θα υπάρξει δηλαδή δημοσιογραφική συνέχεια υψηλού επιπέδου, θα κριθεί από την προθυμία και την ικανότητα όσων εμπλέκονται με οποιονδήποτε τρόπο στη δημοσιογραφία να αναγνωρίσουν τα προβλήματα του χώρου τους· δίχως την αυτοκριτικά έντιμη αναγνώρισή τους, κανένα τους δεν πρόκειται να αντιμετωπιστεί.

  • Του Παντελη Mπουκαλα, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 5/5/2009