RSS

Category Archives: Κρίση του Τύπου

Τα ΜΜΕ μπροστά στην κρίση

  • Του Στέλιου Παπαθανασόπουλου*Η Καθημερινή, Tρίτη, 14 Δεκεμβρίου 2010
  • Τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας δεν θα μπορούσαν να αποφύγουν την κρίση που μαστίζει την ελληνική οικονομία και κοινωνία. Πόσω μάλλον όταν το ελληνικό επικοινωνιακό πεδίο έχει δομηθεί πάνω σε μια σαθρή βάση και παράλληλα φιλοξενεί ένα πλήθος ΜΜΕ, είτε έντυπων είτε ηλεκτρονικών, σε μια αποδεδειγμένα μικρή σε μέγεθος αγορά, με περιορισμένες δυνατότητες και περιορισμένες προοπτικές.

Στη χώρα μας, τα τελευταία είκοσι χρόνια, τρεις παράγοντες σε συνδυασμό μεταξύ τους έχουν συνεισφέρει σε αυτό που χαρακτηρίζεται η πιο «ανταγωνιστική περίοδος» στην ιστορία των ελληνικών Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας και ενημέρωσης.

Πρώτον, η θεαματική πτώση των πωλήσεων των εφημερίδων σε όλες τις κατηγορίες, αλλά κυρίως των ημερήσιων πολιτικών. Αυτό οφείλεται εν μέρει στην έλευση των ηλεκτρονικών ιδιωτικών μέσων και εν μέρει στην αδυναμία του Τύπου να αντιμετωπίσει τις νέες συνθήκες και τα νέα δεδομένα στο πεδίο.

Δεύτερον, στην παντελή έλλειψη εποπτείας του ραδιοτηλεοπτικού συστήματος, αφού και το πιο βασικό του στοιχείο, δηλαδή οι άδειες, παραμένουν σε ένα καθεστώς διαρκούς εκκρεμότητας.

Τρίτον, στους σημαντικούς περιορισμούς στους προϋπολογισμούς των ΜΜΕ, που σε σημαντικό βαθμό οφείλονται στην οικονομική ύφεση και στην ατονία της διαφημιστικής δαπάνης και κυρίως στο γεγονός ότι η κύρια χρηματοδότησή τους, είτε πρόκειται για έντυπα είτε για ηλεκτρονικά μέσα ή ακόμη και συνδρομητικά, είναι η διαφήμιση. Αποτέλεσμα αυτών είναι, τόσο στον Τύπο όσο και στη ραδιοφωνία και τηλεόραση, οι φορείς τους να λειτουργούν σε ένα περιβάλλον στο οποίο η εποχή των «παχιών αγελάδων» να έχει παρέλθει οριστικά και ο ανταγωνισμός να έχει γίνει ανελέητος σε όλα τα επίπεδα του προσφερόμενου επικοινωνιακού προϊόντος με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Αυτή η κατάσταση επίσης οφείλεται αφενός στην έλλειψη στρατηγικής στο επικοινωνιακό πεδίο της χώρας και αφετέρου στο γεγονός ότι η συντριπτική πλειονότητα των επιχειρηματιών που δρουν στο τηλεοπτικό πεδίο και κατ’ επέκταση στο επικοινωνιακό πεδίο συνήθιζε (ακόμη το κάνει) να χρησιμοποιεί τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και ενημέρωσης κυρίως ως εργαλεία για τις άλλες επιχειρηματικές δραστηριότητές της, μετατρέποντας το παραδοσιακό «ή υπούργημα μου δίνεις ή εφημερίδα γράφω» στο μετανεωτερικό «ή δημόσιο έργο μού δίνεις ή κανάλι στήνω». Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην υπάρχει μακροπρόθεσμη ούτε καν μεσοπρόθεσμη στρατηγική για την πορεία του πεδίου. Αντίθετα, όπως καταδεικνύει η περίπτωση των τηλεοπτικών αδειών, τα περισσότερα κανάλια λειτουργούν μέσα από την προοπτική των μικροσυμφερόντων και οι εργαζόμενοι στον χώρο αποτελούν αντικείμενα εκμετάλλευσης σε καθεστώς μόνιμης ανασφάλειας.

Στην πράξη, η εμπειρία των δύο τελευταίων δεκαετιών συνιστά ότι δεν χρειαζόμαστε νέους νόμους, χρειαζόμαστε λίγους νόμους, ένα χαλαρό δηλαδή θεσμικό πλαίσιο που να επιτρέπει επενδύσεις, αλλά και να εφαρμόζεται. Δεν χρειάζεται η εκάστοτε πολιτική εξουσία να αναμασά και να παίζει με το «εύρημα» του 1998 περί «των νομίμων λειτουργούντων σταθμών» επειδή έχουν υποβάλει αίτηση αδειοδότησης, κι όταν τείνει να απονείμει τις άδειες να προκηρύσσονται εκλογές. Δεν χρειάζεται οι εκδότες να επενδύουν μόνο στα δώρα, αλλά και να στρέφουν την προσοχή τους στο περιεχόμενο και στην προσέλκυση του νεανικού κοινού.

Βέβαια, η πάλαι ποτέ «τρελή αυξητική πορεία» της διαφημιστικής δαπάνης αποτελεί πια ένα «νοσταλγικό παρελθόν» προκαλώντας πονοκέφαλο (και βεβαίως γκρίνιες και απολύσεις) στους ιθύνοντες των σταθμών. Καθώς δεν υπάρχουν μαγικές συνταγές, οι προϋπολογισμοί θα είναι απελπιστικά «σφικτοί» με προφανώς αρνητικά αποτελέσματα όσον αφορά την ποιότητα του προσφερόμενου περιεχομένου.

Οποιαδήποτε πρόβλεψη για το μέλλον είναι τόσο επισφαλής όσο και η πρόβλεψη του δελτίου καιρού για το επόμενο τρίμηνο. Είναι όμως γεγονός ότι έχουμε εισέλθει στη φάση της «μεγάλης συρρίκνωσης» των παραδοσιακών ΜΜΕ, εφημερίδων, περιοδικών, ραδιοφώνων. Σε σύγκριση με τα άλλα Μέσα, η τηλεόραση θα βρεθεί σε καλύτερη κατάσταση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν θα κλείσουν ή δεν θα συγχωνευτούν τηλεοπτικά κανάλια ή κάποια ενδεχομένως να μετατραπούν σε συνδρομητικά. Θα επιβιώσουν 3-4 εφημερίδες μόνο και καμιά δεκαριά ραδιόφωνα που θα προσανατολιστούν σε ένα μείγμα ενημερωτικού το πρωί και μουσικού περιεχομένου το απόγευμα, με «πολλή κουβέντα» με τους ακροατές.

Οι σύγχρονες συνθήκες επιβάλλουν τη χάραξη μιας οραματικής και ταυτόχρονα συνεκτικής δημόσιας πολιτικής στο επικοινωνιακό πεδίο. Ας αφήσουμε πίσω το «αμαρτωλό» και στην πράξη τραγικό αναλογικό μας παρελθόν και ας εστιαστούμε επιτέλους στο ψηφιακό μας μέλλον.

Ομως, χρόνο με τον χρόνο καθίσταται εμφανές ότι χρειαζόμαστε και στον χώρο της μαζικής επικοινωνίας ηγέτες με όραμα για το μέλλον του πεδίου, ανθρώπους που να αγαπούν τα μέσα επικοινωνίας, δημοσιογράφους που να σέβονται τον εαυτό τους και το επάγγελμά τους, διαφημιστές που να τους ενδιαφέρει και η αισθητική των διαφημίσεών τους και του περιβάλλοντος που τις τοποθετούν κι αναλυτές και μελετητές των Μέσων που ερευνούν τα ΜΜΕ για να κατανοήσουν και να ερμηνεύσουν ένα πολύ σύνθετο φαινόμενο κι όχι τους γνωστούς αετονύχηδες των τηλεοπτικών κι άλλων παραθύρων.

*Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.

 
Σχολιάστε

Posted by στο 14 Δεκεμβρίου, 2010 in Κρίση του Τύπου

 

Ετικέτες:

Η «κρίση στον Τύπο» και ο πειραματικός σωλήνας των ελληνικών ΜΜΕ

Αμεντέο Μοντιλιάνι, «Γονατιστή Καρυάτιδα, που κάθεται στις φτέρνες της», π. 1911-1913

  • Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΡΑΜΠΕΛΑ, Η ΑΥΓΗ: 12/12/2010

    Με το πέρας του καλοκαιριού, η αναμενόμενη ως μοιραία εισβολή της «εποχής του Μνημονίου» σε όλους τους τομείς της ελληνικής κοινωνίας άρχισε να υλοποιείται δραστικά και στον χώρο των ΜΜΕ. Τα ελληνικά ΜΜΕ, που την τελευταία εικοσαετία αποδείχθηκαν προπύργιο της διαπλοκής οικονομικής και πολιτικής εξουσίας στη χώρα, και ταυτόχρονα βασικός πυλώνας της καταναλωτικής, ιδιωτεύουσας κουλτούρας που σφράγισε τα χρόνια της «ισχυρής Ελλάδας», μετατρέπονται σήμερα σε πεδίο «πυρηνικών δοκιμών» ενόψει της γενικής αναδιάρθρωσης του κεφαλαίου που επιχειρείται με όχημα τον «μηχανισμό στήριξης» της χώρας και ιδεολογικό προκάλυμμα την αποφυγή του πολυπρόσωπου φαντάσματος της «χρεοκοπίας» (δημοσιονομική χρεοκοπία, χρεοκοπία των ασφαλιστικών ταμείων, χρεοκοπία επιχειρήσεων κ.ο.κ.).

    Χρειάζεται να τονίσουμε τον διττό χαρακτήρα αυτού που εννοούμε εδώ ως «πεδίο πυρηνικών δοκιμών», ή ως «πειραματικό σωλήνα», αν προτιμά κανείς την πιο μετριοπαθή διατύπωση του τίτλου: δεν πρόκειται απλώς για επιμέρους εφαρμογή ενός γενικού σχεδίου, αλλά επίσης –και συγχρόνως– για απόπειρα παραγωγής του ίδιου του γενικού σχεδίου μέσα σε έναν επιμέρους τομέα, με τη μέθοδο της δοκιμής και του σφάλματος, και με εκμετάλλευση όλων των εγγενών ιδιαιτεροτήτων και δυνατοτήτων αυτού του τομέα. Κανείς δεν ήξερε στην πραγματικότητα τι ακριβώς είναι μια ατομική βόμβα, μέχρι που δοκιμάστηκε· και η δοκιμή αυτή ναι μεν βασίστηκε σε μια θεωρία, αλλά, από όλες τις πρακτικές απόψεις, «γέννησε» την ίδια την πυρηνική εποχή στην οποία εντάσσεται με τον πολύ ειδικό τρόπο του ορίου, της απαρχής.

    Ειρωνικά, έχουμε να κάνουμε εδώ με την αμφισημία εκείνη που διατύπωσε με φιλοσοφικούς όρους η καντιανή θεωρία της κρίσης: μια κρίση μπορεί να είναι προσδιοριστική, να εφαρμόζει τον γενικό νόμο σε μια ιδιαίτερη περίπτωση, όπως μπορεί να είναι και αναστοχαστική, να παράγει τον γενικό νόμο από μια ιδιαίτερη περίπτωση. Σε μεγάλο βαθμό, η τρέχουσα καπιταλιστική κρίση έχει αυτήν ακριβώς την καντιανή δομή: παράγεται από και παράγει το κεφάλαιο, σε μια διαδικασία αναδιάρθρωσης (της σχέσης-κεφάλαιο) που γι’ άλλους εκδηλώνεται ως επίθεση και όλεθρος και γι’ άλλους ως «ευκαιρία»…

    • Το υπόβαθρο της κρίσης

    Ας επιστρέψουμε στο χώρο των ελληνικών ΜΜΕ. Ο σχηματισμός μεγάλων συγκροτημάτων Τύπου (γραπτού και ηλεκτρονικού πλέον) που ακολούθησε κατά πόδας την απελευθέρωση της ραδιοφωνίας και τηλεόρασης στην Ελλάδα στα τέλη της δεκαετίας του 1980, και σε μεγάλο βαθμό –αλλά όχι αποκλειστικά– βασίστηκε στα παλιά «τζάκια» της χώρας, επέφερε φαινόμενα γνωστά σε όλους μας: την περιλάλητη «διαπλοκή», την εμπέδωση της κουλτούρας του καταναλωτισμού, την αναδιατύπωση του ιδεώδους της επιτυχίας με αγοραίους όρους, την αποθέωση της ιδιώτευσης και του «καναπέ» ως ορίζοντα της ατομικής ευμάρειας και της ίδιας της ευτυχίας. Το προϊόν που παρήγαν τα ΜΜΕ επί είκοσι χρόνια είχε αντίκτυπο σε όλη την ελληνική κοινωνία, τόσο ώστε να μη γίνεται αντιληπτός ο αντίκτυπός του στο εσωτερικό τους, στους ίδιους τους παραγωγούς του — δημοσιογράφους, παρουσιαστές, τεχνικούς, άλλους εργαζόμενους στα media (όπως μετονομάστηκε αστραφτερά ο παραδοσιακός «Τύπος»), στελέχη και «πυλωρούς» των ειδήσεων. Με συνοπτικές διαδικασίες, οι εργαζόμενοι στα ΜΜΕ απώλεσαν ιδίοις εξόδοις το καθεστώς του εργαζόμενου, αφομοιώνοντας πλήρως τα πρότυπα που (ανα)μετέδιδαν, με την αγαστή σύμπραξη των συνδικαλιστικών τους ενώσεων, οι οποίες, αν δεν αυτοκαταδικάστηκαν στην αδράνεια και στην ανυπαρξία, συνέργησαν με ζήλο στη μετατροπή τους σε οιονεί εργοδοτικές οργανώσεις, πραγματικά διευθυντικά επιτελεία που ο ρόλος τους εξαντλούταν στην απευθείας διαπραγμάτευση με τους «βαρόνους» των ΜΜΕ για την εξυπηρέτηση ιδιοτελών συντεχνιακών συμφερόντων.

    Το πρώτο και καθοριστικό στάδιο της «κρίσης στον Τύπο» υπήρξε, από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 χονδρικά, η καθιέρωση της επισφαλούς εργασίας στα ΜΜΕ, η οποία προπαγανδίστηκε σταθερά, και μέχρι σήμερα ακόμα, ως αναγκαίο τίμημα για την ένταξη μιας ολόκληρης γενιάς νέων πτυχιούχων στο «λαμπερό κόσμο» των media, όπου τα μακροπρόθεσμα οφέλη θα ήταν η δημοσιότητα, η κοινωνική αναγνώριση, οι «γνωριμίες», η οικονομική εξασφάλιση και η «επιρροή». Πολύ πριν η υπογραφή επιχειρησιακών και ατομικών συμβάσεων γίνει θέμα στην ημερήσια διάταξη των ΜΜΕ, η εργασιακή πραγματικότητα στα ΜΜΕ, ιδίως –αλλά όχι μόνο– στα ραδιοτηλεοπτικά και στα ηλεκτρονικά, περιλάμβανε υποχρεωτικά σχεδόν για την πλειονότητα των νέων εργαζομένων την άμισθη απασχόληση, την επιμήκη «πρακτική άσκηση» (στην εμπέδωση της οποίας συνέβαλε ενεργά το κράτος, μέσω των πανεπιστημιακών σχολών), τη «μαύρη» εργασία, την ψευδεπίγραφη «παροχή υπηρεσιών» με μπλοκάκι, την καταστρατήγηση των συλλογικών συμβάσεων. Ο επισφαλώς εργαζόμενος, χωρίς συνδικαλιστική κάλυψη και χωρίς ουσιαστικά εργασιακά δικαιώματα, καλούταν να αρπαχτεί γερά από το «όνειρό» του, για μια μελλοντική καριέρα με πλούσια οφέλη, προκειμένου να επιβιώσει με κάθε τρόπο· ειδάλλως, δεν είχε παρά να ενστερνιστεί την πραγματικότητα της δουλειάς του και να δει τον εαυτό του ως «πληροφοριακό εργάτη», «διανοητικό προλετάριο» που θα χρειαζόταν να ανασυντάξει εκ του μηδενός περίπου τις δυνάμεις του απέναντι στην εκμετάλλευση που αντιμετώπιζε καθημερινά. Η δεύτερη αυτή εξέλιξη δεν υπήρξε ποτέ κυρίαρχη, αξίζει να σημειωθεί ωστόσο, γιατί φαίνεται ότι έχει οδηγήσει, χωρίς τυμπανοκρουσίες, στη διαμόρφωση μιας καινοφανούς συλλογικής συνείδησης νεότερων κυρίως εργαζομένων στα ΜΜΕ, η οποία αρχίζει να εκδηλώνεται πιο δυναμικά σήμερα, στο τρέχον στάδιο της κρίσης στα ελληνικά ΜΜΕ.

    • Στόχοι και στρατηγικές

    Σήμερα, λοιπόν, η περιρρέουσα, ελέω Μνημονίου, κρίση όχι μόνο βρίσκει πρόσφορο έδαφος στα ΜΜΕ, αλλά μοιάζει να υπολείπεται κιόλας μιας κατάστασης που στον ευρύτερο χώρο του Τύπου έχει ήδη γερές βάσεις. Το νέο στοιχείο που προστίθεται, βέβαια, είναι αυτό της νομιμοποίησης: η γενικευμένη μεν, λανθάνουσα δε επισφάλεια στα ΜΜΕ νομιμοποιείται τώρα ως πάγιο εργασιακό καθεστώς, η πάλαι ποτέ εξαίρεση γίνεται ο κανόνας, και το κύμα παρασύρει και τους αλλοτινούς «ανέγγιχτους», τα μόνιμα στελέχη των συγκροτημάτων Τύπου, προβεβλημένους συντάκτες, «μέλη της ΕΣΗΕΑ», μισθωτούς τεχνικούς, ακριβοπληρωμένους freelancers. Οι εκδότες και καναλάρχες αντιλαμβάνονται ότι ίσως σήμανε η ώρα να υλοποιήσουν, χωρίς κόστος πια, αυτό που εφάρμοζαν ήδη από καιρό, συντηρώντας ωστόσο προς τούτο ένα ολόκληρο επιτελείο «πυλωρών» και στελεχών: την ομογενοποίηση της πληροφορίας, την ενιαία παραγωγή της από ελεγχόμενα newsrooms και την ομοιόμορφη διάχυσή της στα ποικίλα μέσα ενημέρωσης, έντυπα και ηλεκτρονικά. Οι επισφαλώς απασχολούμενοι «πληροφοριακοί εργάτες» δεν μπορούν, φυσικά, να αξιώσουν συμμετοχή σε συσκέψεις για τον καθορισμό της ημερήσιας διάταξης· το υψηλό αυτό καθήκον θα το αναλάβει αποκλειστικά η διεύθυνση, σε προνομιακή συνεννόηση με τους ιθύνοντες της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας: η διαπλοκή μπορεί επιτέλους να εκπληρώσει την (ατελώς εφαρμοσμένη μέχρι πρότινος) ιδέα της.

    Πώς όμως θα επιτευχθεί στην πράξη η ομογενοποίηση της εργασίας στα ΜΜΕ, απαραίτητη για μια τέτοια ομογενοποίηση της παραγόμενης πληροφορίας; Η κεντρική στρατηγική που εφαρμόζεται από τα μεγάλα συγκροτήματα Τύπου και ΜΜΕ της χώρας, με ιδιαίτερη ένταση τους τελευταίους μήνες, είναι τριπλή: αιφνίδιες μαζικές απολύσεις και «λουκέτα» (με πρωτουργό τον Δημοσιογραφικό Οργανισμό Λαμπράκη), απολύσεις ήπιας έντασης σε βάθος χρόνου (με πρωτουργό το συγκρότημα του «Πήγασου»), οριζόντιες μειώσεις μισθών και καθιέρωση ατομικών συμβάσεων (με πρωτουργό τον όμιλο Αλαφούζου). Κάπου ενδιάμεσα τοποθετείται η πιο «πατροπαράδοτη» και σπασμωδική στρατηγική των καθυστερήσεων πληρωμών, σε συνδυασμό με περικοπές ακριβών ανεξάρτητων συντακτών ή παντός είδους «εξωτερικών συνεργατών», συνήθως επαγγελματιών των οποίων η ειδικευμένη εργασία ανατίθεται σε μόνιμους υπαλλήλους γενικής χρήσης (χαρακτηριστικές περιπτώσεις εδώ, η Ελευθεροτυπία και τα συγκροτήματα Γιαννίκου-Κουρή). Κοινή τετριμμένη διαπίστωση των εκδοτών: ότι οι πωλήσεις των εντύπων τους έχουν μειωθεί δραματικά, το ίδιο και τα διαφημιστικά τους έσοδα. Κοινή έντεχνη παράλειψη των εκδοτών: ότι αυτή η μείωση των πωλήσεων εξυφάνθηκε από τους ίδιους, μέσω του μοντέλου του ιδιωτικού-καταναλωτικού αναγνωστικού κοινού που προήγαν επί μακρόν και με κάθε μέσο, συμπεριλαμβανομένης της κατευθυνόμενης ενημέρωσης προς όφελος των διαφόρων κέντρων εξουσίας. Εν πάση περιπτώσει, οι συντονισμένες μεθοδεύσεις τους έμοιαζαν να κυλούν απρόσκοπτα, μέχρι που…

    • Απεργία διαρκείας;

    Στις 30 Νοεμβρίου, μια εκ προοιμίου συμβολική εικοσιτετράωρη απεργία στα ΜΜΕ εξελίχθηκε σε μαζική διαδήλωση δυο χιλιάδων ανθρώπων, σε άγρια αποδοκιμασία των συνδικαλιστικών ηγεσιών και σε μια ανοιχτή συνέλευση, στο κτίριο της ΕΣΗΕΑ, εκατοντάδων εργαζομένων που αποφάσισαν να θεσπίσουν ένα συντονιστικό όργανο αγώνα ως απάντηση στη γραφειοκρατική αδράνεια των περισσότερων σωματείων του κλάδου. Μέσα σε μία ημέρα, οι αφανείς διεργασίες που κυοφορούνταν για χρόνια, προπάντων από επισφαλώς εργαζομένους, ανέργους, πτυχιούχους ή φοιτητές στο χώρο των ΜΜΕ, εμφανίστηκαν ορμητικά στο προσκήνιο, επιβάλλοντας τη δική τους «ημερήσια διάταξη», τη δική τους αόρατη πραγματικότητα. Όσο κι αν την επομένη ο Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη ανακοίνωσε ως αντίμετρο δεκάδες απολύσεις (που στη συνέχεια ανεστάλησαν προσωρινά) δημοσιογράφων του έντυπου καθημερινού Βήματος, θυμάτων στο βωμό της «ηλεκτρονικής εποχής», σύμφωνα με τις υποκριτικές μεγαλοστομίες του Οργανισμού, η εμπειρία της 30ής Νοεμβρίου δεν φαίνεται να μπορεί να κατασταλεί τόσο εύκολα: την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές, είχε ήδη εξαγγελθεί από τα επίσημα σωματεία των ΜΜΕ, αλλά εμφανώς υπό την πίεση πολύ ευρύτερων διαδικασιών, μια σαρανταοχτάωρη απεργία για τις 17 και 18 Δεκεμβρίου που, σε συνδυασμό με τη γενική απεργία της 15ης του μήνα, δημιουργεί σκηνικό πολέμου ενάντια στα συγκροτήματα Τύπου, με επίδικο αντικείμενο την έκδοση των κερδοφόρων κυριακάτικων φύλλων.

    Και να που, αίφνης, το σύνθημα «Κάνε την κρίση ευκαιρία» μοιάζει να αλλάζει νόημα. Ατυχώς για τους εποφθαλμιούντες «βαρόνους» και διευθυντές των ΜΜΕ, εφεξής η ευκαιρία, ο «καιρός», επαφίεται και στους εργαζόμενους, αν όχι και στο κοινό, της μαζικής ενημέρωσης, σε ένα πλήθος ανθρώπων που βρίσκονται σε πλήρη διαδικασία ταξικής ανασύνθεσης και ανασύνταξης. Ένα κρίσιμο μέτωπο που φάνταζε οριστικά κλειστό ξανανοίγει με πάταγο, και η έκβαση της σύγκρουσης δεν φαίνεται πια προδικασμένη. Ο αγώνας παραμένει άνισος· ακόμα και στα ΜΜΕ, όμως, βρίσκεται πλέον –ω του θαύματος– στα χέρια των εργατών.

     
    Σχολιάστε

    Posted by στο 13 Δεκεμβρίου, 2010 in Κρίση του Τύπου, ΜΜΕ, Μνημόνιο

     

    Ετικέτες:

    Η ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ Ο ΤΥΠΟΣ

    ΣΤΑΥΡΟΣ Π. ΨΥΧΑΡΗΣ | Κυριακή 28 Νοεμβρίου 2010

    Το προχθεσινό καθημερινό φύλλο του «Βήματος» ήταν το τελευταίο. Το πολυσυζητημένο Ιnternet εκτοπίζει τα παραδοσιακά ταχυπιεστήρια, τα κομπιούτερ έχουν ήδη σκοτώσει τον Γουτεμβέργιο. Η ημερήσια έκδοση σε τυπωμένο χαρτί δίνει τη θέση της στην ηλεκτρονική εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ.gr.

    Το γεγονός αυτό δεν είναι αποτέλεσμα μόνον της οικονομικής κρίσης στον κόσμο, στην Ευρώπη ειδικότερα και στην Ελλάδα ιδιαίτερα. Η διακοπή εκδόσεως του καθημερινού φύλλου του «Βήματος» είναι αναπόφευκτη συνέπεια της τεχνολογικής εξέλιξης, αλλά και της επιθυμίας των πολιτών να έχουν όλο και περισσότερη, ταχύτερη και ευρύτερη ενημέρωση.

    Ο άνθρωπος του 21ου αιώνα ενημερώνεται διαρκώς για τα τρέχοντα θέματα, ακούει ραδιόφωνο στο αυτοκίνητό του, βλέπει τηλεόραση στο σπίτι του, αποκτά «αυτομάτως» τις πληροφορίες που του είναι απαραίτητες για την καθημερινή ζωή του. Την Κυριακή η ζωή είναι διαφορετική και οι κυριακάτικες εφημερίδες γνώμης ανθούν.

    Η εντυπωσιακή ανάπτυξη του κυριακάτικου Τύπου είναι (αυτό το παραδέχονται όλοι) αποτέλεσμα και της μεγάλης αλλαγής που έφερε στην ενημέρωση από τα μέσα της 10ετίας του 1980 «Το Βήμα της Κυριακής».

    Μετά από πολλές σκέψεις και έρευνες «Το Βήμα», εκτιμώντας και την πορεία της οικονομίας εν σχέσει με το κόστος εκδόσεως των εφημερίδων, είναι υποχρεωμένο να σεβασθεί την προτίμηση των αναγνωστών του.

    Προχθές Παρασκευή περισσότεροι από 85.000 αναγνώστες ενημερώθηκαν από το ηλεκτρονικό site του «Βήματος». Την ίδια ημέρα αγόρασαν την εφημερίδα λιγότεροι από 10.000 αναγνώστες.

    Το μήνυμα είναι σαφές, το ελάβαμε και αποδεχόμαστε την Πρόκληση. Το «χάρτινο» καθημερινό φύλλο αντικαθίσταται από την ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας, η οποία λειτουργεί ήδη παράλληλα με την εφαρμογή ενός Προγράμματος Αλλαγών που μας οδηγεί στο Σάββατο 22 Ιανουαρίου 2011.

    Τότε οι αναγνώστες του «Βήματος» θα έχουν (μαζί με την παρούσα «χάρτινη» έκδοση του «Βήματος της Κυριακής» που συνεχίζει την πορεία του) και μια από τις διεθνώς καλύτερες ηλεκτρονικές εφημερίδες. Το καθημερινό «Βήμα» δεν λέει αντίο, αλλά εις το επανιδείν στο Διαδίκτυο.

    Διαβάστε περισσότερα: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=57&artId=370091&dt=28/11/2010#ixzz16aCtJ4qN

     

    Οι αριθμοί, καθρέφτης της κρίσης στον Τύπο

    • Για τις επτά εισηγμένες επιχειρήσεις το ύψος των δανείων αθροιστικά φθάνει τα 664 εκατ.
    • Του Παναγη Γαλιατσατου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Kυριακή, 10 Oκτωβρίου 2010

    Στις 22 Ιουνίου του 2009 η οικογένεια Αγγελοπούλου έδωσε ένα βίαιο τέλος στο εκδοτικό της εγχείρημα. Αν και δεν ήταν ξεκάθαρο για τους περισσότερους τότε, ο «Ελεύθερος Τύπος» ήταν το πρώτο θύμα της οικονομικής κρίσης στον χώρο των ΜΜΕ. Η ιδιοκτησία του ομίλου που είχε τον κύριο όγκο των δραστηριοτήτων της στο εξωτερικό είχε αισθανθεί τις επιπτώσεις της πολύ νωρίτερα από τους ανταγωνιστές της. Στην Ελλάδα η ύφεση ήταν ακόμα ήπια.

    Ενα χρόνο αργότερα, σχεδόν το σύνολο των επιχειρήσεων των ΜΜΕ βρίσκεται σε παρόμοια κατάσταση με αυτήν στην οποία βρισκόταν το «Ιδρυμα Τύπου Α.Ε.» στις αρχές του καλοκαιριού του 2009. Το ρίγος για το άγνωστο μέλλον διαπερνά το σύνολο των εκδοτικών συγκροτημάτων. Απολύσεις και περικοπές αποδοχών, κλείσιμο συναφών δραστηριοτήτων, φήμες ότι έρχονται πολύ χειρότερα, βρίσκονται παντού στην ημερησία διάταξη. Η κρίση που εκδηλώθηκε σε τρία από τα τέσσερα μεγάλα συγκροτήματα του Τύπου με αφορμή τις απειλές για απολύσεις προσωπικού στα μέσα της περασμένης εβδομάδας, οι ευθείες απειλές για «λουκέτο», και όχι μόνο, συνθέτουν αυτήν την εικόνα.

    Σχεδόν όλες οι εισηγμένες επιχειρήσεις του κλάδου εμφανίζουν τεράστιο δανεισμό, που πρέπει να εξυπηρετηθεί. Αυτή είναι και η αχίλλειος πτέρνα των εκδοτικών συγκροτημάτων. Στις 30/6/2010 αθροίζονταν για τις επτά εισηγμένες επιχειρήσεις του κλάδου δάνεια ύψους 664 εκατ. ευρώ, εκ των οποίων ένα μεγάλο μέρος είναι βραχυπρόθεσμα. Η πραγματικότητα ενδεχομένως να είναι χειρότερη από αυτά που αποτυπώνουν οι ισολογισμοί: Οπως έγραψε την περασμένη εβδομάδα ο διευθυντής του «Βήματος», Παντελής Καψής, «ο συνδυασμός της κρίσης του Τύπου με την οικονομική κρίση έχει προκαλέσει ασφυκτικές πιέσεις σε όλα τα Μέσα και έχει οδηγήσει σε οικονομικά αποτελέσματα που πολύ απλά δεν είναι δυνατόν να διατηρηθούν. Μιλάμε για ορίζοντα μηνών, αν όχι εβδομάδων. Ηδη πολλές εφημερίδες έχουν υποθηκεύσει όλα τα περιουσιακά στοιχεία τους και πληρώνουν τους μισθούς με δανεικά, την ίδια στιγμή που οι τράπεζες αρνούνται να συνεχίσουν τη χρηματοδότηση. Για πόσο καιρό ακόμη μπορεί να συνεχιστούν έτσι τα πράγματα;»

    • Εύκολη λύση

    Ο δανεισμός υπήρξε η εύκολη διέξοδος για τις εκδοτικές επιχειρήσεις ολόκληρη την προηγούμενη δεκαετία. Τα χρήματα που αντλήθηκαν, όμως, χρησιμοποιήθηκαν για την επέκταση των δραστηριοτήτων και τον πόλεμο για τα μερίδια αγοράς, και όχι για την απαραίτητη εξυγίανση επιχειρήσεων που ανταγωνίζονταν για μια πίτα η οποία μάλλον μίκραινε παρά μεγάλωνε.

    Η χρονική καθυστέρηση με την οποία εκδηλώθηκε η κρίση στη χώρα μας επέτρεψε στα εκδοτικά συγκροτήματα να διατηρήσουν τις ψευδαισθήσεις τους ακόμα και μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers, που είχε συνέπεια να κλείσει η στρόφιγγα του δανεισμού: Στην ετήσια οικονομική κατάσταση μιας εκ των εισηγμένων, για το 2008, σημειώνονται οι επιπτώσεις από την «αρνητική οικονομική συγκυρία», χωρίς ιδιαίτερη ανησυχία. «Η στασιμότητα της διαφημιστικής δαπάνης περιόρισε τις δυνατότητες αύξησης των συνολικών πωλήσεων του Ομίλου και της Μητρικής Εταιρείας», αναφερόταν εκεί. Ενα χρόνο αργότερα, η αντίστοιχη έκθεση διαβάζεται σαν δελτίο θυέλλης: «Η διεθνής αρνητική οικονομική συγκυρία είχε σημαντικές επιπτώσεις στην εξέλιξη εργασιών και δραστηριοτήτων του Ομίλου… Στην εγχώρια αγορά το 2009 καταγράφηκε μείωση στη διαφημιστική δαπάνη προς τις εφημερίδες κατά 8% και προς τα περιοδικά κατά 20%, με συνέπεια σημαντική πίεση στις πωλήσεις, στα έσοδα και τους όρους είσπραξης των απαιτήσεων…». H έκθεση αυτή θα μπορούσε να αναγράφεται σχεδόν στο σύνολο των ισολογισμών του χώρου. Και το ζητούμενο πλέον είναι αν σε συνθήκες βαθιάς οικονομικής ύφεσης είναι δυνατόν να αποτραπούν σχεδόν προδιαγεγραμμένες εξελίξεις.

    • Οι ζημίες στον κλάδο αγγίζουν το 40%-50%

    Οι συνθήκες δεν θα μπορούσαν να είναι περισσότερο αντίξοες για την προσπάθεια αναδιάρθρωσης των εκδοτικών ομίλων. Λόγω της ύφεσης, όλες οι επιχειρήσεις του κλάδου καταγράφουν σημαντική μείωση του κύκλου εργασιών το πρώτο εξάμηνο του 2009. Ο κύκλος εργασιών του ΔΟΛ (μητρική) υποχώρησε από τα 68,38 εκατ. ευρώ στα 56,35 εκατ. ευρώ, της Τεγόπουλος από τα 40,36 στα 33,11 εκατ., της «Καθημερινής» από τα 37,72 εκατ. στα 36,91 εκατ., της Τηλέτυπος (MEGA) από τα 75,19 εκατ. στα 68,99 και της Ελεύθερης Τηλεόρασης (Alter) από τα 57,06 στα 49,88 εκατ. ευρώ.

    Αν ανατρέξει κανείς στα στοιχεία του 2008, η υποχώρηση είναι πολύ μεγαλύτερη, ξεπερνά σε πολλές περιπτώσεις ακόμα και το 30%. Ο κλάδος καταγράφει έκρηξη των ζημιών, που αγγίζει στις εφημερίδες το 40% ή και το 50% και φτάνει στο τριπλάσιο ή και το πολλαπλάσιο στα κανάλια. Πολλές επιχειρήσεις εμφανίζουν και μέσα στο πρώτο εξάμηνο του 2010 σημαντική αύξηση δανεισμού και συρρίκνωση της καθαρής τους θέσης (ίδια κεφάλαια), κάτι που ενισχύει το δαιμονικό κύκλο.

    Η πολιτεία παρακολουθεί αυτήν την εξέλιξη αδρανής και ανήμπορη. Η στρόφιγγα της κρατικής διαφήμισης, που μπορούσε στο παρελθόν να σώσει ή να διευκολύνει τις επιχειρήσεις των ΜΜΕ, είναι ερμητικά κλειστή λόγω τρόικας, και θα παραμείνει έτσι και τα επόμενα χρόνια.

    Οι τράπεζες πάλι, παρακολουθούν αυτά που συμβαίνουν με έντονη νευρικότητα. Μόνο και μόνο ο όγκος των δανείων που εμφανίζονται στους ισολογισμούς (γιατί υπάρχουν και άλλες υποχρεώσεις) τις προβληματίζει, άλλωστε δεν αγνοούν πως η κατάρρευση ενός μεγάλου ομίλου θα συμπαρασύρει συνδεδεμένες επιχειρήσεις και εν τέλει θα πλήξει και τις ίδιες. Κρούσεις για προγράμματα διάσωσης έχουν γίνει, οι τράπεζες όμως παραμένουν διστακτικές.

     
    Σχολιάστε

    Posted by στο 10 Οκτωβρίου, 2010 in Κρίση του Τύπου

     

    Κρίση είναι, θα περάσει;

    • Τα «καυτά» προβλήματα, οι προκλήσεις και οι προοπτικές στον χώρο της έντυπης και ηλεκτρονικής δημοσιογραφίας

    • ΡΕΠΟΡΤΑΖ Δ.ΓΑΛΑΝΗΣ | Κυριακή 11 Ιουλίου 2010
    • Η μείωση της διαφημιστικής δαπάνης,η πτώση στις κυκλοφορίες εφημερίδων και περιοδικών, η ολοένα αυξανόμενη εξάπλωση του Ιnternet και οι αλλαγές που έχει επιφέρει στην ενημέρωση, είναι τα «καυτά» ζητήματα που τον τελευταίο καιρό ασκούν πρωτόγνωρες πιέσεις σε όλα τα μέσα ενημέρωσης. Τηλεοπτικά δίκτυα και δημοσιογραφικοί οργανισμοί σε ολόκληρο τον κόσμο αναζητούν τρόπους για να ξεπεράσουν τις συμπληγάδες της κρίσης με τις λιγότερες δυνατές απώλειες και να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα που έχουν διαμορφωθεί στην αγορά.
    • Απώλειες για τις εφημερίδες στην Ελλάδα…

    Σε όλη την υφήλιο οι εφημερίδες καταγράφουν σημαντικές απώλειες στις κυκλοφορίες τους και στα διαφημιστικά τους έσοδα. Πρόκειται για έναν εκρηκτικό συνδυασμό που έχει μέχρι στιγμής οδηγήσει πολλές εφημερίδες στο εξωτερικό να αναστείλουν την κυκλοφορία τους, άλλες να αναζητούν απεγνωσμένα επενδυτές, ενώ οι περισσότεροι οργανισμοί έχουν καταφύγει σε μείωση προσωπικού και δαπανών.

    Στη χώρα μας οι κυκλοφορίες των εφημερίδων το 2010 είναι ιδιαίτερα απογοητευτικές. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ενωσης Ιδιοκτητών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών, το 2008 οι εφημερίδες (πρωινές, απογευματινές και κυριακάτικες) είχαν πουλήσει συνολικά 158.404.233 φύλλα, ενώ το 2009 οι πωλήσεις τους έφτασαν τα 146.155.959 φύλλα, σημειώνοντας απώλειες της τάξεως του 7,7%. Το πρώτο τετράμηνο του 2010 το σύνολο των πωλήσεων των πρωινών, απογευματινών και κυριακάτικων εκδόσεων έφτασε τα 44.510.819 φύλλα, γεγονός που κάνει πολλούς να προβλέπουν ότι δεν αποκλείεται στο σύνολο του 2010 η συνολική μείωση να αγγίξει και το 15%.

     

    Διάλογος για την κρίση στον Τύπο με πρωτοβουλία της ΠΟΕΣΥ

    Το Διοικητικό Συμβούλιο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ενώσεων Συντακτών (Π.Ο.Ε.ΣΥ.) αποφάσισε:

    1. Κοινή συνεδρίαση των Προέδρων και των μελών των Διοικητικών Συμβουλίων των Ενώσεων-μελών την Τετάρτη, 3 Φεβρουαρίου, στα γραφεία της Ομοσπονδίας στην Αθήνα. Θέμα της συνεδρίασης οι ραγδαίες εξελίξεις στο Ασφαλιστικό και συντονισμός δράσης.

    2. Σύγκλιση του Γενικού Συμβουλίου το Σάββατο, 20 Φεβρουαρίου. Το Διοικητικό Συμβούλιο της Π.Ο.Ε.ΣΥ. υιοθετεί ως ατζέντα της συνάντησης τα θέματα που έχουν θέσει με κοινή επιστολή του οι Ε.Σ.Η.Ε.Μ.-Θ., Ε.Σ.Η.Ε.Π.Η.Ν. και Ε.Σ.Η.Ε.Θ.Σ.Ε.-Ε. στις 5 Ιανουαρίου 2010:

    i. Πρωτοβουλία διαλόγου για την κρίση στον Τύπο και μέτρα στήριξης των ΜΜΕ.

    ii. Διάλογος και κατάρτιση προτάσεων για το Ασφαλιστικό.

    iii. Πρωτοβουλία για τον συντονισμό του διαλόγου των Ενώσεων σε σχέση με την Κοινή Συλλογική Σύμβαση για τον Περιφερειακό Τύπο, για τις διαδικασίες ελέγχου της εφαρμογής των ΣΣΕ που ισχύουν στην περιφέρεια και για την αλλαγή του σχετικού νομοθετικού πλαισίου.

    iv. Αντιμετώπιση της βιομηχανίας αγωγών εις βάρος δημοσιογράφων.

    v. Νομοθετική κατοχύρωση του Δημοσιογραφικού Απορρήτου.

    vi. Αναθεώρηση του Καταστατικού της Π.Ο.Ε.ΣΥ.

    vii. Πρωτοβουλία για την αποκατάσταση των συμβασιούχων δημοσιογράφων στην ΕΡΤ και για διάλογο σχετικά με το ρόλο της Δημόσιας Ραδιοτηλεόρασης.
    // <![CDATA[//

     
    Σχολιάστε

    Posted by στο 31 Ιανουαρίου, 2010 in Κρίση του Τύπου, ΠΟΕΣΥ

     

    Πακέτα Τύπου και κόπι-πέιστ

    • Eνα βλέμμα
    • Tου Nικου Γ. Ξυδακη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 08/11/2009

    Με ρωτούν συχνά: Πώς πάνε οι εφημερίδες; Συνήθως επιστρέφω το ερώτημα: Εσείς πώς τις βλέπετε να πάνε; Τις διαβάζετε, τις αγοράζετε, σας αρέσουν; Στη συζήτηση που ακολουθεί ανακαλύπτουμε ότι οι περισσότεροι υπό τον περιληπτικό όρο εφημερίδα εννοούν την ανά Κυριακή αγορά μιας ή περισσότερων πακέτων, και την πλαγία ανάγνωση μερικών άρθρων. Τα πακέτα αγοράζονται με κριτήρια ποικίλα: αν περιέχουν καλή ταινία, λαοφιλές μουσικό σι-ντι, βιβλίο τσέπης, βιβλίο ραφιού, λαχνούς για φουσκωτό. Ενα κριτήριο, όχι το ισχυρότερο, είναι η ίδια η εφημερίδα: ποια είναι, τι γράφει, ποιοι γράφουν, πώς γράφουν. Πάντως, το καθαυτό εκδοτικό προϊόν, το περιεχόμενο της εφημερίδας -και όχι τα εξαρτήματα και τα premiums- δεν δημιουργεί την ικανή συνθήκη για την αγορά του. Κι αυτό γίνεται φανερό και από το μάρκετινγκ των κυριακάτικων πακετοεφημερίδων: διαφημίζουν τα εξαρτήματα και τα δώρα· ποτέ ή σπανίως τα θέματα και τους γραφιάδες τους.

    Δεν είναι όλες οι εφημερίδες ίδιες, ασφαλώς, ούτε όλοι οι αναγνώστες ίδιοι. Αλλά την κυρίαρχη ροπή ορίζουν το αυτοκανιβαλιζόμενο μάρκετινγκ του Τύπου και η βαριεστημένη βουλιμία των αναγνωστών. H διαφθορά τελείται αμφίδρομα. Με θύμα όχι μόνο την παρακμάζουσα βιομηχανία του Τύπου, αλλά τώρα πλέον την ίδια τη δημοσιογραφία.

    Η δημοσιογραφία βέβαια, από καιρό, πολύ πριν από την παρούσα βαθιά κρίση, είχε φροντίσει να απομειώσει την αξιοπιστία της, την ανεξαρτησία της, τον εναντιωματικό της χαρακτήρα, τη δομική της δυσπιστία απέναντι σε κάθε λογής εξουσίες και αυθεντίες. Αντί να κοιτάει στα μάτια τον αναγνώστη, τον πελάτη, αυτόν που κρίνει και πληρώνει, αλληθώριζε προς την εξουσία, τόσο πολύ, που νόμιζε ότι είναι εξουσία η ίδια. Εγραφε απευθυνόμενη στην εξουσία, και όχι στον πολίτη, σαν να συγκυβερνά.

    Μιλάμε για δημοσιογραφία· θα ήταν ορθότερο να μιλάμε για δημοσιογράφους. Ανθρωποι σφάλλουν και διαφθείρουν, άνθρωποι φέρονται σαν αδύναμοι και μοιραίοι. Αυτοί οι άνθρωποι είμαστε εμείς· οι δημοσιογράφοι που παραπίστεψαν στη διαμεσολαβητική τους ισχύ και στην αλαζονική Τέταρτη Εξουσία. Ανθρωποι που με την τηλεόραση ένιωσαν σταρ, κι από τους σταρ πήραν τις αμοιβές και τις συμπεριφορές, άλλαξαν επαγγελματικό γένος και ήθος. Ανθρωποι που σαγηνεύτηκαν από την επέλαση του λαϊφστάιλ και του νεοκυνισμού. Και σαρώθηκαν. Και επέβαλαν στα παλαιά μέσα τη νοοτροπία και τα ήθη των νέων μέσων· επέβαλαν την τυραννία του infotainment και στις παραδοσιακές, τις σοβαρές εφημερίδες· επέβαλαν την ημιμάθεια και την ελαφρότητα της πρωινής τηλεοπτικής ζώνης, όπου όχι μόνο συγχωρείται, αλλά είναι και διασκεδαστική, αλλά τα ίδια αυτά ελαφρά υλικά μεταφερμένα στον γεωμετρημένο κάνναβο της εφημερίδας φαίνονται αυτόχρημα φτηνιάρικα, χτίζουν φανταχτερές προσόψεις σε λυόμενα σκυλάδικα.

    Οι άνθρωποι πάντα. Γράφοντες και αναγνώστες. Και το Ιντερνετ; Ναι, η πλανητική δικτύωση αφήνει πίσω της ερείπια και λείψανα, αλλά η ηθικοπολιτική απαξίωση του Τύπου είχε αρχίσει πολύ πριν αναδυθεί το Μπλογκ ως Δικαίωμα και ως Φενάκη. Μεθυσμένοι από την απέραντη εξουσία των μαζικών τους μέσων και από τις προσόδους της διαφήμισης, δημοσιογράφοι και εκδότες, στην προ-ιντερνετική εποχή, προέβησαν σε αλλεπάλληλες καταχρήσεις εξουσίας. Η ισηγορία, θεμέλιο της δημοκρατίας, περιφρονήθηκε, υποκαταστάθηκε από τα ολιγοπώλια των κατόχων των μέσων. To αυθάδικο, αφελές σφρίγος των μπλογκ, του twitter, των social networks, της λεγόμενης δημοσιογραφίας των πολιτών, υπό μία έννοια, είναι η εκδίκηση της γυφτιάς, η εκδίκηση των περιφρονημένων, των στερημένων από φωνή στον δημόσιο χώρο. Αφού οι εφημερίδες, τα όργανα του διαφωτισμού, τους έστρεψαν τα νώτα, οι άνθρωποι της μαζικής δημοκρατίας στράφηκαν σε άλλα μαζικά μέσα, με σαγηνευτικές δυνατότητες προσωποποίησης.

    Η κρίση του Τύπου άρα είναι και κρίση των δημοσιογράφων. Δεν είναι όλοι ίδιοι, ας το ξαναπούμε· μα η φθορά αφορά το σύνολο, η οικονομική δυσπραγία πλήττει αδιακρίτως όλους. Ισως βιώνουμε μια παρατεταμένη, επώδυνη αλλαγή Παραδείγματος: στο πώς αναπαριστάνουμε τον κόσμο, πώς τον αφηγούμαστε, πώς τον εξηγούμε· πώς αφηγούμαστε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτερα απ’ όσο μπορούμε να παρακολουθήσουμε. Αλλά, διάβολε, αυτή είναι η δουλειά των δημοσιογράφων: Να βρίσκονται εκεί, την ώρα που συμβαίνει και να αφηγούνται την αλλαγή. Οχι να τη μακιγιάρουν, να την αποκρύπτουν, να τη μισολένε με χειραγωγούμενα κόπι-πέιστ. Θυμόμαστε πώς γίνεται;